Toegang tot rechtshulp

Als de ‘huisartsen van recht’ zijn sociaal raadslieden onmisbaar in het sociaal en juridisch domein. Zij brengen de bestaanszekerheid van de burgers weer op orde door hen praktisch te helpen met hun juridische, sociale en financiële problemen. Bijvoorbeeld op het terrein van inkomen, schulden, uitkeringen, belastingen, huisvesting en familiezaken. Sociaal raadslieden overbruggen de kloof tussen bewoners en complexe juridische systemen.

Wat maakt de rol van sociaal raadslieden uniek?

1. Altijd toegankelijk
   Sociaal raadslieden hanteren geen inkomensgrenzen of een maximum aan het aantal contactmomenten. De hulp is kosteloos, onafhankelijk en vertrouwelijk. Bewoners lopen makkelijk bij sociaal raadslieden naar binnen.
2. Bemiddelende rol (conflictbemiddeling)
   Als het contact tussen bewoners en (overheids)instanties spaak loopt, bemiddelen sociaal raadslieden. Ze kennen de lokale sociale kaart en ‘vertalen’ de complexe procedures en brieven zodat de burger deze ook begrijpt. Hiermee worden veel juridische procedures voorkomen.
3. Brede kennis en integrale aanpak
   Om bewoners met multiproblematiek te kunnen helpen, is brede kennis nodig. Sociaal raadslieden zien als geen ander het hele plaatje en leggen verbanden tussen de verschillende wet- en regelgeving. Daarbij wordt nauw samengewerkt met bijvoorbeeld de wijkteams, het Juridisch Loket, de sociale advocatuur en de schuldhulpverlening.
4. Inzet op zelfredzaamheid
   De zelfredzaamheid van de burger wordt zoveel mogelijk gestimuleerd. Dat varieert van op tijd in actie komen als er een probleem is, zoveel als mogelijk formulieren zelf invullen tot zelf telefonisch contact zoeken met instanties. Daar waar de burger het niet zelf kan, wordt hulp en ondersteuning geboden.
5. Signaleringsfunctie
   Sociaal raadslieden signaleren snel als een uitwerking van wet- en regelgeving niet goed uitpakt. De Landelijke Organisatie Sociaal Raadslieden (LOSR) speelt hierin een sleutelrol. Zo signaleerden sociaal raadslieden in 2023 het nadelige effect op toeslagen door een samenloop van verschillende inkomensregelingen. De toeslagenaffaire onderstreepte op schrijnende wijze het belang van deze signaleringsfunctie. Sociaal raadslieden uitten al in 2009 tevergeefs hun zorgen in het LOSR-rapport ‘Toeslag of tegenslag?’.

In 2024 is een routekaart ontwikkeld door De Argumentenfabriek in opdracht van de Bond voor Belastingbetalers, die laat zien welke partijen hulp bieden en welke voorwaarden hierbij gelden. De kaart maakt in één oogopslag zichtbaar dat alle routes via sociaal raadslieden lopen.

Het rapport Onderweg naar betere rechtshulp (2024) van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) biedt waardevolle inzichten voor de vorming van een landelijk dekkend netwerk. Het WODC concludeert dat regievoering nodig is om de samenwerking tussen het sociaal en juridisch domein doeltreffend en duurzaam vorm te geven en dat de gemeente of lokale welzijnsorganisatie hiervoor de voor de hand liggende partij is.

Rechtsbescherming is voor veel gemeenten en organisaties een relatief nieuw onderwerp. In het landelijke programma Robuuste rechtsbescherming zijn Divosa en Sociaal Werk Nederland met partners aan de slag gegaan om te leren wat al goed werkt en waar het knelt. We leren hoe de samenwerking tussen het sociaal en juridisch domein en de uitvoeringspraktijk versterkt kunnen worden. Lees meer in de handreiking.

Toegang tot rechtshulp moet onderdeel zijn van de sociale basisinfrastructuur. Net zoals een huisarts dichtbij is, moet ook juridische hulp dichtbij zijn, concluderen onderzoeker Evelien Groenen en jurist Peter Goes op basis van onderzoek in de Rotterdamse Tarwewijk.