Sterke sociale basis

Het Verwey-Jonker Instituut ontwikkelde een verhelderend gespreksmodel dat onderscheid maakt tussen drie ‘sferen’. Zo is er de persoonlijke sociale basis, van de bewoner zelf en zijn of haar eigen netwerk. Er is een gemeenschappelijke sociale basis, zoals verenigingen waar mensen lid van zijn, vrijwilligerswerk doen of informele netwerken in de buurt of van de kerk of moskee. Ten slotte is er de institutionele sociale basis, met daarin bijvoorbeeld collectieve voorzieningen, zoals buurthuizen en bibliotheken, en betaalde krachten die hulp en ondersteuning bieden. De grenzen tussen die drie sferen zijn niet hard, maar dit biedt wel een werkbaar onderscheid. Sociaal werkers vind je zowel in de gemeenschappelijke als de institutionele sociale basis. Het bevorderen van ontmoetingen en het bouwen aan sterke gemeenschappen is één van de kerntaken van sociaal werk. 

Wat kunnen landelijke en lokale partijen doen om bij te dragen aan een sterkere sociale basis? Antwoorden zijn te vinden in het rapport De sociale basis versterken, investeren in de toekomst (Movisie en Verwey-Jonker Instituut in opdracht van het ministerie van VWS, 2024). Hierin wordt helder uiteengezet welke tien bouwstenen nodig zijn om de sociale basis te versterken. Ook loopt er een breed houdbaarheidsonderzoek naar de Wmo, wat in 2024 het advies Sociale basis en de houdbaarheid Wmo opleverde. 

Eén van de aanbevelingen in het rapport Samenwerking medisch en sociaal domein: een verkenning (EMMA in opdracht van het ministerie van VWS, 2024) is te zorgen dat gemeenten voldoende werk maken van het inrichten en invullen van een duurzame en adequate sociale basisinfrastructuur. Die stevige sociale infrastructuur blijkt ook essentieel voor gezondheid en welzijn in tijden van crisis (Erasmus Universiteit, 2024). 

Gemeenten zelf onderschrijven dat belang ook. In de propositie De waarde van het sociaal domein (2024) maken de VNG en Divosa zich hard voor investeringen in een sterke sociale basis in de wijk gesteund door algemeen toegankelijke voorzieningen, dichtbij inwoners. Zij vragen het Rijk om passende structurele financiën, een uitvoerbaar wettelijk kader en ruimte voor maatwerk voor wie onbedoeld tussen wal en schip valt. 

De Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) beveelt aan om het sociaal werk te verstevigen en buurtinitiatieven de wind mee te geven, zodat ook in wijken gewerkt kan worden aan het versterken van sociale netwerken. Sterke sociale netwerken van ouders dragen bij aan het gezond en veilig opgroeien van hun kinderen (Kinderen uit de Knel, 2023). 

Sociaal werk kan ook helpen om polarisatie in wijken tegen te gaan. Sociaal werkers in wijken en dorpen zit dicht op het vuur, zij zien en horen uit eerste hand wat de sfeer is en welke problemen (gaan) spelen. Als je de signalen op tijd herkent, kan het mogelijk zijn om polarisatie om te buigen in verbinding.

Wat komt er in beweging als bewoners samen met community builders hun buurt van binnenuit versterken? Het meerjarige evaluatieonderzoek De kracht van samen (Verwey-Jonker Instituut en HAN hogeschool, 2026) brengt de belangrijkste lessen samen vanuit in totaal 33 buurten. De onderzoekers concluderen onder meer dat een toename van ontmoetingsplekken en bewonersinitiatieven de sociale samenhang versterken. Wel is structurele verankering noodzakelijk, want gemeenschapsgerichte aanpakken vragen om een lange adem, vertrouwen en continuïteit.

In de publicatie Exploring the Potential of Community-Centred Public Services (2025) wordt een pilot beschreven in de Britse stad Leeds. Daar werken ‘community builders’ in inmiddels zeventien wijken van onderop aan het versterken van netwerken en het vergroten van gemeenschapskracht. De social return on investment (SROI) is hoog: elke geïnvesteerde pond levert tussen de 5 en 14 pond op. Zodra buurten vertrouwen en middelen krijgen, bloeit de betrokkenheid op. Ook draagt dit bij aan een veerkrachtige gemeenschap die onverwachte schokken en crises beter kan opvangen.

Bewoners nemen de regie

In Hilversum-Zuidwest wordt de groepskracht versterkt, zodat bewoners zich nog meer verantwoordelijk voelen voor hun wijk. Niet als verlengstuk van beleidsplannen, maar als makers van hun eigen leefomgeving en verbinders van het samen leven.

In de ideeënbundel Beproefde formules, gedurfde experimenten vind je inspirerende voorbeelden vanuit de praktijk, zoals de methodiek voor zorgzame gemeenschappen in Tilburg (p.4) en steunsysteem NetwerkWijs in Bunschoten (p.18). 

Link en beeld publicatie  

Benut deze selectie van nuttige actuele downloads.