Impact
Mentale gezondheid
In het kort
- Mentale gezondheid begint niet pas in de ggz, maar in het dagelijks leven.
- Sociaal werk versterkt veerkracht, sociale netwerken en draagt bij aan preventie, in nauwe samenwerking met huisartsen en de ggz.
- Door laagdrempelige ondersteuning en collectieve aanpakken krijgen mensen eerder passende hulp en neemt de druk op de specialistische zorg af.
Niet elke mentale klacht vraagt om een medisch antwoord
Vier op de tien Nederlanders kampen met angst- of depressiegevoelens. Eén op de vier volwassenen heeft een of meer psychische aandoeningen (RIVM en Trimbos instituut, Monitor mentale gezondheid 2025). Ook de mentale gezondheid onder jongeren gaat achteruit. Steeds meer mensen staan op de wachtlijst voor een geestelijke gezondheidszorg (ggz)-behandeling en de wachttijd is vaak langer dan de toegestane norm van vier weken.
Deze cijfers verbazen niet, als je beseft dat collectieve, op het ‘wij’ gerichte oplossingen tegen stress, somberheid en angst sinds de eeuwwisseling steeds meer uit de mode zijn geraakt. Therapie is meer en meer om het individu gaan draaien. Terwijl de oorzaken van veel psychische klachten, van werkdruk tot de wooncrisis tot social mediagebruik, juist hun oorsprong vinden in de wereld om ons heen. De ggz is zo een duizenddingendoekje geworden voor allerlei maatschappelijke problemen.
Het is tijd voor een beweging (terug) van mentale gezondheid naar mentale volksgezondheid (Raad voor Volksgezondheid en Samenleving: Op de rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving, 2025). Naar onze overtuiging vraagt niet elke psychische klacht die mensen ervaren, om een medisch antwoord. Wij geloven in de veerkracht van mensen en hun omgeving, en dat er hulpbronnen dichtbij mensen staan om het evenwicht te herstellen. Sociaal werk versterkt bewoners, de gemeenschap en de samenleving als geheel. We zoeken de verbinding met samenwerkingspartners zoals huisartsen en de ggz om tot oplossingen te komen. Daarbij geloven we in organische netwerken rond inwoners, veel meer dan in ketens van op- en afschaling. Sociaal werk en zorgpartners werken samen op basis van gelijkwaardigheid en wederkerigheid, bijvoorbeeld in Mentale gezondheidsnetwerken en laagdrempelige steunpunten. Samen dragen we de verantwoordelijkheid om met de inwoner tot passende oplossingen te komen.
De kracht van sociaal werk
Sociaal werkers kunnen veel betekenen voor de mentale gezondheid van mensen. Onze ondersteuning sluit aan bij de behoefte van bewoners: we zien de kracht in mensen en helpen om deze te versterken, in en in nauwe samenwerking met hun directe leefomgeving. Collectief waar het kan, individueel als het moet. Zoals de aanpak voor jongeren met mentale problemen in Utrecht: zo’n 60 procent van de deelnemers hoeft na groepsbegeleiding geen extra hulp. Initiatieven als Wachtkracht en voorzorggroepen bereiden mensen voor op hun ggz-behandeling: soms werkt dit zo goed, dat verdere hulp niet nodig blijkt. We geloven dat ongelijk investeren nodig is voor gelijke gezondheidskansen; dit betekent investeren in een sterke sociale basis en in preventie, om te bouwen aan een mentaal gezonde samenleving.
Kennis en inzichten
Er is overtuigend bewijs dat goede preventie ten behoeve van mentaal en fysiek welbevinden loont. Zo toont onderzoek van het RIVM, Trimbos-instituut en GGD-GHOR Nederland uit 2022 aan dat investeren in mentaal welbevinden niet alleen gezondheidswinst oplevert, maar ook economische voordelen biedt.
Onderzoek van Valente uit 2025 maakt zichtbaar hoe ondersteuning op meerdere leefgebieden bijdraagt aan stabiliteit, zelfredzaamheid en minder druk op zwaardere zorg. De oplossing van psychische problemen begint in het dagelijks leven.
Het verkennend gesprek heeft effect: onderzoek van Good2Consult in opdracht van Zilveren Kruis (2025) in drie regio’s laat zien dat bijna de helft van de mensen met psychische en maatschappelijke klachten wordt doorverwezen naar het sociaal domein in plaats van zwaardere ggz-zorg. In gemeenten Oss en Meierijstad (2026) bleek voor bijna 40 procent van de inwoners die een verkennend gesprek voerden, behandeling in de ggz niet meer nodig. Zij konden bijvoorbeeld verder met ondersteuning vanuit welzijn of de Wmo, of gingen aan de slag met e-health of een training.
Themagroep Mentale gezondheid
Praat mee op Mijn Sociaal Werk Nederland
In de themagroep Mentale gezondheid wissel je kennis, vragen en ervaringen uit over mentale gezondheidsnetwerken en laagdrempelige steunpunten, en leer je van wat andere organisaties tegenkomen in de praktijk.
Praktijkvoorbeelden
W in de Wijk
Een Amsterdamse aanpak voor wijken waar alle buurtbewoners, dus ook kwetsbare mensen, welkom zijn. Gemeente, zorg- en sociaalwerkorganisaties en ervaringsdeskundigen werken hierin samen met mensen met een psychische kwetsbaarheid. De ervaringsdeskundigen van TEAM ED helpen anderen met hun belemmeringen of kwetsbaarheden om te gaan, naar de toekomst te kijken en te groeien naar steeds meer zelfstandigheid. Er is een trainingsaanbod en in de kennisbank op de website van W in de Wijk vind je onder meer een implementatiewijzer.
Wachtkracht
Wachtkracht ondersteunt mensen bij het zinvol besteden van de ggz-wachttijd, door te luisteren naar iemands persoonlijke verhaal en te onderzoeken welke steun vanuit het sociaal domein passend is. Wachtkracht maakt daarbij gebruik van de sociale basis in de regio, zoals wijkcentra, sportverenigingen en vrijwilligersorganisaties. En dat werkt: de duizend inwoners die tot nu toe gebruik hebben gemaakt van Wachtkracht, waarderen deze ondersteuning gemiddeld met een 8,8. De wachttijd voor een ggz-behandeling is met 16 procent verkort. In deze infographic vind je de resultaten en succesfactoren samengevat.
De Voorzorggroep
Wie in Stadskanaal op de wachtlijst staat voor specialistische ggz, kan gratis naar de Voorzorggroep. Deelnemers helpen elkaar. Zo beginnen zij goed voorbereid aan hun latere ggz-behandeling. Soms gaat het zelfs zo goed, dat verdere hulp niet nodig is. Uit de business case van de Voorzorggroep (2026) blijkt dat elke geïnvesteerde euro zich vier tot vijf keer terugverdient.
Welkracht
Niet de klacht, wel de kracht. In West-Brabant wordt vanuit een integrale aanpak ondersteuning en zorg geboden aan mensen met een psychische kwetsbaarheid en verslavingsproblematiek die op meerdere levensgebieden uitdagingen ervaren. Welkracht is een samenspel van ggz, welzijnswerk en maatschappelijke opvang.
Actueel
De laatste ontwikkelingen
Themadag Mentale Gezondheidsnetwerken: verwijsproces en informatie-uitwisseling
Themadag Mentale Gezondheidsnetwerken: verwijsproces en informatie-uitwisseling
Symposium Mentale gezondheidsnetwerken
Symposium Mentale gezondheidsnetwerken
Laagdrempelige steunpunten: stand van zaken en online bijeenkomsten
Laagdrempelige steunpunten: stand van zaken en online bijeenkomsten
Meer praktijkvoorbeelden
In de ideeënbundel Beproefde formules, gedurfde experimenten vind je inspirerende voorbeelden vanuit de praktijk, zoals Wachtkracht in Overijssel (p.10) en Herstelacademies in de Wijk in Rotterdam (p.12).
Downloads
Handige documenten
Benut deze selectie van nuttige actuele downloads.
Rapport Vorming van Mentale gezondheidsnetwerken (Nederlandse Zorgautoriteit, november 2025)
Verkennend onderzoek laagdrempelige steunpunten (Galan Groep, november 2024)
Landelijk dekkend netwerk van laagdrempelige steunpunten – handvatten voor regio’s (november 2024)
Lobbybrief Sociaal Werk Nederland en de Nederlandse ggz (september 2024)
Leidraad contractering Mentale gezondheidsnetwerken (juli 2024)
Businesscase Mentale gezondheidsnetwerken (juni 2024)
Werkwijze voor regionale Mentale gezondheidsnetwerken (maart 2024)
Neem contact met ons op
Rens van Oosterhout
Programmamanager landelijke akkoorden
06 5332 2976
