Weten is nog geen doen

Deze column is uitgesproken door Lex Staal, directeur-bestuurder Sociaal Werk Nederland tijdens de opening van het LOSR Jaarcongres op woensdag 29 januari 2025 in Veenendaal. Lees hier het verslag van het congres. 

Vandaag houden we voor de 18e keer het congres van en voor sociaal raadslieden en hun partners. En elk jaar weer mogen we meer deelnemers verwelkomen! Op zo’n jaarlijks evenement wil je met elkaar ook even een thermometer plaatsen. Hoe staan we ervoor? En doen we het met elkaar beter dan de vorige keren? 

Het thema dit jaar is ‘de krachten gebundeld’. Dat klinkt goed en stevig. Maar over welke krachten hebben we het dan eigenlijk, en met welk doel willen we die bundelen? 

De nood is hoog 

Laten we beginnen met vast te stellen dat het sociaal raadswerk al vijftig jaar bestaat en helaas nog steeds nodig is. Want zes op de tien huishoudens in Nederland zijn financieel kwetsbaar of ongezond. En zo’n vijf miljoen Nederlanders zitten in een financieel kwetsbare positie en hebben te maken met een stapeling van problemen, die meestal zijn terug te voeren op bestaansonzekerheid.  

Vorige kabinetten geloofden in de zogenoemde participatiemaatschappij, waarin mensen geacht werden om zelf verantwoordelijkheid voor het leven te kunnen dragen. We zijn nu twaalf jaar verder… en jullie hier in de zaal weten als geen ander waar dat voor die vijf miljoen Nederlanders toe heeft geleid. Jullie zien de gevolgen ervan dagelijks in de spreekuren terug. 

Die gevolgen zijn schrikbarend. Het invoeren van de participatiemaatschappij heeft geleid tot een enorme gezondheidskloof en een groeiend wantrouwen in de overheid. De 20 procent rijkste Nederlanders leven ruim 8 jaar langer dan de 20 procent armste Nederlanders. Rijke Nederlanders leven bovendien 24 jaar langer in goede gezondheid (SER, 2024). Gezondheid en bestaanszekerheid zijn in ons land postcode-afhankelijk geworden, want er zijn enorme verschillen van wijk tot wijk en van gemeente tot gemeente. 

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid stelde het al in het rapport Grip (2023): “Wanneer mensen onvoldoende grip op hun leven ervaren, kan dat leiden tot gezondheidsproblemen, eerder overlijden en meer maatschappelijk onbehagen”. Hoe vaak moeten we die boodschap nog herhalen? Het is in talloze rapporten al onderbouwd aan de Tweede Kamer en regering voorgelegd. Net als het feit dat niet iedereen even goed kan meekomen met de complexiteit van onze samenleving. Want ook dat constateerde diezelfde WRR al in 2017, in het rapport Weten is nog geen doen. 

De kracht van sociaal raadslieden 

Ik vrees dat ook hier de uitspraak van onze landsfilosoof Johan Cruijff geldt: “Je gaat het pas zien als je het doorhebt”. Sociaal raadslieden zien het en hebben het als geen ander door. Jullie zijn de onmisbare landingsplek voor al die mensen die compleet zijn vastgelopen in een voor hun vijandig systeem. En Nederland mag trots zijn op haar 600 sociaal raadslieden! Ik citeer graag Maarten Bockting, de winnaar van de Sociaal Raadslieden Award in 2024: “Sociaal raadslieden weten de juiste paadjes te vinden”.   

Als je weet dat er zo’n vijf miljoen mensen in erg kwetsbare situaties zitten. En dat er tegelijkertijd maar 600 raadslieden zijn, die ook nog eens ervaren dat die ‘paadjes’ die ze moeten bewandelen hobbelig zijn en vol gaten zitten, zoals onwerkbare situaties of fouten en tegenstrijdigheden in wet- en regelgeving. Dan moeten we nu écht kijken hoe we met elkaar kunnen komen tot een landelijke dekking voor sociaaljuridische hulp. Zodat die mensen ons laagdrempelig en fysiek kunnen bereiken. Of je nu op Vlieland woont, in Eijsden of in Utrecht.  

Politiek leiderschap 

Met slechts 600 raadslieden in het land, is een groot en sterk netwerk nodig. Hulp van anderen is onmisbaar. 

En dan ben ik inmiddels best ongeduldig. Want ondanks al die rapporten, studies, denktanks en taskforces is er in de afgelopen jaren maar bar weinig verbeterd. Sterker nog: we moeten vanuit de LOSR soms alle zeilen bijzetten om te voorkomen dat gemeenten – uit budgettaire nood – sociaalraadsliedenpraktijken opheffen. En we zien nog steeds dezelfde witte vlekken op de kaart van Nederland, waar laagdrempelige sociaaljuridische ondersteuning ver weg is. 

Dat ligt voor een groot deel aan de politiek. Drie keer op rij zijn we vanuit de LOSR met de verantwoordelijke bewindspersonen op werkbezoek geweest. Alle drie gaven ze aan hoe ongelofelijk belangrijk dit werk is voor de inwoners van ons land. Maar adequate beleidsdoorzetting bleef uit. Gelukkig zijn er doorbijters in de politiek. Kamerlid Michiel van Nispen van de SP heeft zijn tanden in het onderwerp gezet en dat heeft geleid tot een door de Kamer gesteunde motie om te komen tot een landelijk dekkend netwerk. Hulde aan dit soort politiek leiderschap! Maar ook hier aarzelt het kabinet om het gewoon te regelen. 

De krachten bundelen 

Ligt het dan alleen aan de politiek? Nee, het ligt voor een deel ook aan ons: de samenwerkende partners. Want partners willen we zijn, maar écht samenwerken doen we nog veel te weinig. Sociaal raadslieden, het Juridisch Loket en sociale advocatuur: met elkaar zouden we een nagenoeg landelijke dekking kunnen bieden en een gelaagd aanbod kunnen maken! Een laagdrempelige intake en vraagverduidelijking. Doorzetten naar specialistische case-behandeling. En landelijke afstemming met de uitvoeringsorganen en het ministerie. We zeggen ook dat we dat willen, maar tegelijkertijd blijven we deelbelangen onderstrepen en vooral onze unieke eigenschappen benadrukken. 

En ja, die uniek eigenschappen zijn er. Zo kan het Juridisch Loket een breed pallet aan juridische bijstand bieden. De sociale advocatuur is er voor mensen die goede juridische bijstand nodig hebben, maar geen dure advocaat kunnen betalen. Het sociaal raadswerk is als geen ander ingebed in het sociaal domein. Alle drie heel belangrijk en samen complementair. Maar door onze eigen lobby’s te blijven voeren gaan we het niet beter maken. 

Na het toeslagenschandaal hebben we vanuit de LOSR gezegd: we gaan alles doen wat in onze macht ligt, om te voorkomen dat dit nog eens gebeurt. Ik weet zeker dat dit voor alle partijen geldt. Maar voor de politiek en voor ons als sectoren geldt dus blijkbaar ook: ”Weten is nog geen doen”. 

Aan de slag! 

We weten wat er aan de hand is en wat ons te doen staat: de krachten bundelen! Dus laten we aan de slag gaan met twee punten: 

Ten eerste: over onze deelbelangen heen stappen, en ook over onze financieringskwesties. In het belang van die 5 miljoen mensen die ons nodig hebben, maken we een gezamenlijk plan op beschikbaarheid en de daartoe benodigde financiering. Aan de achterkant regelen we dan wel wie wat doet. 

Want, en dat is punt twee: dan kunnen we samen het politieke leiderschap mobiliseren om hun woorden in daden om te zetten. Als wij als professionals samen iets in het belang van inwoners doen, dan is het aan de volksvertegenwoordigers om hierop door te pakken. 

Ik citeerde net Johan Cruijff. Om te voorkomen dat ik nu meteen voor Ajacied word uitgemaakt, sluit ik af met de woorden van die andere club: ‘Geen woorden, maar daden’. 

Deel deze pagina via