Miljoenennota 2027 uit oogpunt van sociaal werk

Na onze eerste reactie op Prinsjesdag volgt een nadere analyse van de Miljoenennota. Het belang dat Koning Willem-Alexander in de Troonrede hechtte aan gemeenschapszin, komt ook tot uiting in de begrotingen voor 2027. Er komen extra middelen voor het versterken van wijken en buurten en het kabinet geeft een impuls aan sociaal raadsliedenwerk. Zorgelijk blijven de bezuinigingen op sociale zekerheid, ook al zijn enkele maatregelen uitgesteld. Ook de financiële situatie van gemeenten blijft penibel.

Hieronder vind je de belangrijkste aandachtspunten vanuit het perspectief van sociaal werk.

Versterken gemeenschappen
Dit onderwerp komt op meerdere plekken terug. Zo wordt in 2027 in het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord (AZWA) de bestuurlijke afspraak uitgewerkt dat gemeenten inloopvoorzieningen, laagdrempelige steunpunten en lokale teams in de wijk versterken. Het kabinet onderzoekt of het samen met de VNG de inzet van buurtverbinders kan stimuleren. Ook wordt vanuit het ministerie van VWS extra geld beschikbaar gesteld voor het versterken van wijken en buurten: 40 miljoen euro in 2027 en 20 miljoen euro in 2028 en 2029. Hiervan is in totaal 24 miljoen euro gereserveerd voor een gezonde leefomgeving en 30 miljoen euro voor een landelijk ondersteuningsprogramma voor mantelzorgers. Samen met veldpartijen zoals Sociaal Werk Nederland, gaat het kabinet invulling geven aan een Mantelzorgagenda 2027-2030.

Er wordt ook verbinding gezocht met het Gemeenschapsfonds van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK). Dit nieuwe fonds richt zich op het stimuleren van gemeenschapskracht en ontmoetingsplekken. Hiervoor is in het coalitieakkoord in totaal 200 miljoen beschikbaar gesteld, waarvan 30 miljoen in 2027. Sociaal Werk Nederland is één van de partijen die in gesprek is met BZK over de besteding van deze middelen.

Maatschappelijke weerbaarheid
Van de overheidsinvesteringen in defensie gaat ook een deel naar de bevordering van de weerbaarheid van onze samenleving tegen hybride en militaire dreigingen. Onder meer door een impuls te geven aan de versterking van het lokale sociaal maatschappelijk weefsel. Sociaal werk kan hierin veel betekenen. Voor maatschappelijke weerbaarheid bij medeoverheden is in 2027 20 miljoen euro gereserveerd, oplopend tot 70 miljoen euro jaarlijks van 2032 tot en met 2035.

Zorg en gezondheid
Het AZWA wordt stevig doorgezet. De afspraken D5 en D6 gaan over de samenwerking tussen de zorg en het sociaal domein. Afspraak D5 richt zich op de basisfunctionaliteiten, zoals laagdrempelige steunpunten, sociaal verwijzen en valpreventie. Afspraak D6 betreft de benodigde basisinfrastructuur in gemeenten, zoals inloopvoorzieningen en stevige lokale teams. Hiervoor zijn op landelijk niveau kaders en handreikingen meegegeven, die op dit moment worden vertaald in regionale werkagenda’s. Vanaf 2027 zijn de AZWA-middelen beschikbaar voor gemeenten en regio’s via de regeling SPUK AZWA en kan er worden geïnvesteerd. Daarbij is het cruciaal dat partijen uit het sociaal domein goed worden betrokken, zodat de investeringen daadwerkelijk leiden tot gezonde burgers en gemeenschappen. En dan vooral bij de burgers die ondersteuning en zorg het hardst nodig hebben en waar de grootste gezondheidswinst is te verwachten.

Zowel in de Troonrede als de Miljoenennota wordt veel gesproken over preventie, maar dan vooral in de zin van leefstijl: het aanmoedigen van ‘gezonde keuzes, ondersteund met voorlichting en programma’s’. We weten echter ook dat decennialang preventiebeleid vanuit de publieke gezondheidszorg de gezondheidsverschillen tussen mensen niet kleiner heeft gemaakt. We blijven het kabinet en overheden dan ook wijzen op het belang van meer welzijnslogica in het denken over preventie, in lijn met de visie van Carla Kolner.

Toegang tot recht
Het kabinet trekt structureel extra geld uit voor sociaal raadsliedenwerk. Dat is goed nieuws en hard nodig, want toegang tot goede sociaaljuridische hulp zou een basisvoorziening moeten zijn. Sociaal Werk Nederland heeft zich hiervoor in de afgelopen periode hard gemaakt en zag zich hierin onlangs gesteund door de aanbevelingen van Lilian Marijnissen, kwartiermaker landelijk dekkend netwerk sociaaljuridische en financiële hulp, in haar tussenrapportage. In totaal wordt 45 miljoen euro structureel beschikbaar gesteld voor een betere toegang tot het recht. Naast een impuls voor sociaal raadslieden gaat het om middelen voor een kantoortoeslag binnen de sociale advocatuur en een verlaging van de griffierechten. We gaan na wat de precieze verdeling van de extra middelen is.

Jongerenwerk
De houdbaarheid van het jeugdstelsel staat steeds meer onder druk. Daarom wordt in 2027 verder gewerkt aan de uitvoering van de Hervormingsagenda Jeugd en het versterken van de jeugdhulp. Hierbij onderkent het kabinet het belang van een brede benadering: ook factoren zoals armoede, schulden, huisvesting en de mentale gezondheid van ouders, hebben invloed op de ondersteuningsvraag van gezinnen. De inzet blijft gericht op het versterken van de sociale basis en het verstevigen van lokale teams, zodat problemen eerder worden gesignaleerd en hulp dichterbij en laagdrempelig kan worden geboden. Het kabinet wil ook, samen met gemeenten, gericht sturen op een afname van het gebruik van individuele specialistische jeugdhulp. Jongerenwerk kan hieraan bewezen veel bijdragen.

Jongerenwerk komt ook aan bod in het kader van de bestrijding van ondermijning door georganiseerde criminaliteit. Met de inzet van het landelijke programma Preventie met Gezag wil het kabinet voorkomen dat jongeren afglijden naar de georganiseerde criminaliteit of slachtoffer worden van criminele uitbuiting. Sociaal Werk Nederland verzorgde binnen dit programma het project Drop In met als doel de rol van jongerenwerk bij het voorkomen van criminele activiteiten beter in kaart brengen en versterken. In 2027 wordt deze preventieve en wijkgerichte aanpak doorgezet om jongeren een beter toekomstperspectief en bestaanszekerheid te bieden.

Armoede en bestaanszekerheid
Het kabinet draait de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid deels terug. Om de koopkracht te herstellen, wordt er 1,5 miljard euro uitgetrokken. Ook de aangekondigde bezuiniging op de AOW van 2,8 miljard euro gaat definitief niet door. Maar het gaat deels om uitstel: zo wordt de duur van de WW van twee naar een jaar uitgesteld en het eigen risico in de zorg gaat pas een jaar later omhoog. De gemiddelde koopkrachtplaatjes zien er goed uit maar zeggen weinig over hoe mensen de keuzes in hun portemonnee gaan voelen. Ook is er in de kabinetskeuzes weinig compassie met de meest kwetsbaren in onze samenleving: zo wordt er bezuinigd op woonzorg voor mensen met psychische problemen. Uit onderzoek van de ministeries van VWS en SZW blijkt dat meer dan vier miljoen huishoudens de komende jaren te maken krijgen met negatieve inkomenseffecten door kabinetsmaatregelen op het terrein van zorg en sociale zekerheid. En dat terwijl de bestaanszekerheid van heel veel Nederlanders wankel is: bijna de helft van de huishoudens is financieel kwetsbaar of ongezond.

Financiële ruimte gemeenten
Hoe ziet het plaatje eruit voor gemeenten, als belangrijkste financiers van sociaalwerkorganisaties? Er gaat meer geld naar het Gemeentefonds, maar dit betekent niet dat de financiële positie van gemeenten verbetert. De extra middelen dekken hooguit (een deel van) bestaande tekorten en kostenstijgingen. De Miljoenennota 2027 biedt geen fundamentele oplossing voor de structurele spanning tussen gemeentelijke opgaven, kosten en inkomsten. Ook het ‘ravijnjaar’, dat met name door de stijgende kosten voor jeugdzorg is ontstaan, is niet uit beeld verdwenen.

Tot slot: een slag om de arm
Voor alle kabinetsplannen geldt een voorbehoud: deze Rijksbegroting is met veel pijn en moeite tot stand gekomen door partijen die een minderheid vormen in de Tweede Kamer en in de Eerste Kamer. Met andere woorden: dit is in feite slechts een startschot voor verdere onderhandelingen de komende maanden met de oppositie, om tot de benodigde meerderheden te komen. Dat kan leiden tot een akkoord voor het totale beleid of per begroting of zelfs per begrotingsartikel. Hiermee ligt versnippering van beleid op de loer. Het kabinet heeft ook bewust enkele lastige keuzes vooruit geschoven om die onderhandelingen niet nog complexer te maken. De tijd zal leren of de diverse plannen de komende tijd stand houden.

In de aanloop naar de begrotingsbehandelingen zullen we enkele voor het sociaal werk belangrijke aandachtspunten bij kabinet en Kamerleden onder de aandacht brengen. Deze inbreng is exclusief voor leden te vinden op het ledenportaal Mijn Sociaal Werk Nederland.

Deel deze pagina via