Lokaal werken aan weerbaarheid en veerkracht

De VNG heeft in augustus 2025 voor gemeenten de praktische Handreiking weerbaarheid en veerkracht op lokaal niveau gepubliceerd. Sociaal Werk Nederland is over dit onderwerp in gesprek met de VNG, veiligheidsregio’s en ministeries en raadt sociaalwerkorganisaties aan om proactief met deze handreiking aan de slag te gaan. Sociaalwerkorganisaties hebben hierin een prominente rol, met name in de vijfde pijler (Sociaal weefsel, pagina 11).

Weer investeren in sociale samenhang
In de afgelopen decennia is de investering in samenlevingsopbouw verwaarloosd. Terwijl de samenleving individualistischer en digitaler werd, groeide de eenzaamheid. Ook de coronatijd heeft ons laten voelen hoe funest sociaal isolement uitpakt en nog lang nawerkt. Een vitale sociale infrastructuur speelt een cruciale rol in het beschermen van kwetsbare groepen en het waarborgen van hun toegang tot basisvoorzieningen, tijdens crises én in het dagelijks leven. Het versterken van de sociale basis en samenlevingsopbouw staan in Nederland dan ook steeds hoger op de agenda. Zo roept het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) politieke partijen voor de komende Tweede Kamerverkiezingen op om te investeren in de sociale samenhang in ons land en het versterken van gemeenschappen.

Wijken weerbaar maken
Rond gezinnen en jeugd slaat het sociaal werk bruggen tussen wijk en school via sociale netwerken voor ouders, zoals ook geadviseerd door de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS). Sociale netwerken zou je in buurten moeten ontwikkelen voordat je oud bent: deze voorkomen eenzaamheid, blijkt onder meer uit het sociaal netwerkadvies. Buurtvaders die ‘s avonds een rondje door de wijk lopen, vrouwen die wekelijks samen koken en een gezonde maaltijd serveren voor kwetsbare bewoners: al die vormen van sociale netwerken verbinden bewoners en maken een wijk uiteindelijk veerkrachtig en weerbaar. Het rapport De sociale basis versterken, investeren in de toekomst (Movisie en Verwey-Jonker i.o.v. ministerie van VWS, 2024) benoemt dit als belangrijke bouwstenen rond ‘ontmoeting, ruimte en plekken’ en ‘mensen uitnodigen’. Het ontwikkelen van deze netwerken gaat niet vanzelf; bijna altijd worden ze ondersteund door sociaal werk. Lees hier meer over de impact van sociaal werk bij het versterken van gemeenschappen. Het is tijd voor een forse investering in een sociale samenleving, om te bevorderen dat bewoners onderling meer bij elkaar betrokken zijn en de buurt tegen een stootje kan.

Internationale afspraken, lokale uitvoering
De VNG-handreiking is opgesteld tegen de achtergrond van (inter)nationale afspraken, zoals de NAVO-weerbaarheidsdoelstellingen, de paraatheidsstrategie van de Europese Unie en in eigen land kabinetsbrieven over civiele weerbaarheid. Maar de gevolgen van een (langdurige) crisis worden uiteindelijk vooral lokaal gevoeld, bij inwoners, bedrijven en instellingen. Juist daarom spelen gemeenten een sleutelrol in het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid en veerkracht. Zij staan als lokale overheid het dichtst bij de inwoner en zijn bij uitstek in staat om lokale netwerken, bewonersinitiatieven en publieke voorzieningen te mobiliseren in tijden van crisis. Tegelijkertijd zijn die gemeenschappen en inwoners zelf ook onderdeel van de versterking van een weerbare samenleving.

Aanknopingspunten in de handreiking
De VNG-handreiking biedt concrete handvatten voor sociaalwerkorganisaties om met gemeenten in gesprek te gaan over weerbaarheid. Zo krijgen gemeenten het advies om:

• te zorgen dat in iedere wijk of buurt een wijkagent en een sociaal werker is die herkenbaar en bereikbaar is en/of sleutelfiguren inzetten. En hen te betrekken bij het opzetten en inrichten van de lokale noodsteunpunten;
• lokale maatschappelijke en (in)formele netwerken in kaart te brengen en de netwerken/ sociale infrastructuur in de wijken te versterken, met extra aandacht voor verminderd zelfredzame doelgroepen zoals alleenstaande ouders, mindervaliden, ouderen, statushouders, vluchtelingen, etc.
• participatieprojecten en burgerinitiatieven in de wijken en buurten te faciliteren (leer je buren beter kennen/samenredzaamheid); en
• sleutelfiguren, (getrainde) vrijwilligers en netwerken te mobiliseren.

Oproep aan leden: is jouw organisatie al betrokken bij het ontwikkelen van een wijkcentrum/buurthuis tot noodsteunpunt of werk je al samen met je gemeente aan weerbaarheid en veerkracht? Laat het ons weten.

Deel deze pagina via