Laten we het eens over de basis hebben: basisvaardigheden

Onze samenleving wordt sluipenderwijs ingewikkelder en digitaler. Een ‘sterke sociale basis’ wordt voor steeds meer inwoners dan ook een randvoorwaarde om (vol)waardig mee te kunnen doen. Jennifer Elich, senior adviseur sociale basis, pleit voor een brede aanpak van basisvaardigheden. Niet mee kunnen komen sluit mensen uit en heeft ingrijpende maatschappelijke én persoonlijke gevolgen.

Om grip te hebben op je leven, om stress en schulden te voorkomen en goed werk te vinden heb je vaardigheden nodig. Heel lang was dat synoniem aan ‘taal’: kunnen lezen en schrijven. Maar zo langzamerhand is het ‘basisvaardigheden breed’: kunnen lezen, schrijven, rekenen, digitale vaardigheden hebben maar ook je probleemoplossend vermogen en zelfredzaamheid. Denk aan financiële vaardigheid en je weg kunnen vinden in de bureaucratie rond toeslagen of Leven Lang Ontwikkelen. Het raakt ook aan thema’s als emancipatie, integratie, democratie en burgerschap.

Onze veeleisende samenleving vraagt een behoorlijk niveau van zelfredzaamheid om vlotjes in de (digitale) vaart der volkeren mee te kunnen. De schatting is dat zo langzamerhand vier tot zes miljoen inwoners dat niet of nauwelijks lukt. Zie ook de verontrustende cijfers van de Alliantie Digitaal Samenleven. Daarnaast hebben 3 miljoen mensen moeite met lezen, schrijven en/of rekenen. Je ziet dit beeld ook terug in het dashboard Basisvaardigheden in Zicht, dat de situatie per gemeente en wijk in kaart brengt. Vooral onder ouderen blijkt een schokkend hoog aantal inwoners niet mee te kunnen. De Nederlandse resultaten van het meest recente PIAAC-onderzoek, dat elke tien jaar de vaardigheden van volwassenen wereldwijd onderzoek, laten zien dat 39 procent van de 66-plussers in ons land op het laagste niveau van taalvaardigheden scoort. Eén op de drie ouderen is laaggecijferd.

“Onze samenleving is sluipenderwijs enorm ingewikkeld geworden”

De gevolgen laten zich raden. Toeslagen zijn broodnodig maar leveren steeds meer stress, schulden en dus niet-gebruik op. Met als gevolg dat mensen onder het bestaansminimum zitten. No-show schade in ziekenhuizen ontstaat onder meer doordat patiënten zich niet bewust zijn van het patiëntendossier of de vaardigheden missen om hiermee om te gaan. Boetes lopen snel op. En ook om in te burgeren, of aan de slag te gaan volgens de Participatiewet, is een groter bereik en betere kwaliteit van taalonderwijs nodig. Basisvaardigheden zijn essentieel voor een goed functionerende democratie, met bewoners die in staat zijn om mee te draaien en geïnformeerde beslissingen te nemen.

Onder een aantal bouwstenen in de sociale basis, zoals inclusie, bestaanszekerheid en responsiviteit, zit dus een cruciale opgave: het toegankelijk maken van een aantrekkelijk duurzaam aanbod rond basisvaardigheden in buurten waar deze bij relatief veel bewoners een struikelpunt vormen in het dagelijks leven. Bewoners die ‘ontwikkelen’ niet vanzelfsprekend meekrijgen in hun leven en werk, zouden mogelijk gebaat zijn bij iets van drempelloos buurtleren.

Er zou een structureel (bijna-)gratis aanbod ‘basisvaardigheden in de buurt’ beschikbaar moeten zijn, voor alle bewoners die afhankelijk zijn van het systeem van toeslagen en maatschappelijke ondersteuning. Ja, het sociaal werk heeft hier in veel gemeenten een rol in. Maar dat is lang niet genoeg en  overal zo. Als je als overheid vindt dat mensen redzaam moeten zijn, moet je hen ook de mogelijkheid geven om bij te leren. Toegang tot Leven Lang Ontwikkelen, bijscholing, maatschappelijke ondersteuning en basisvaardigheden ontbreekt nu op veel plekken. Het is een urgent stuk sociale basis infrastructuur dat vraagt om een nieuwe benadering, vanuit meerdere disciplines.

En ja.. dat vraagt een forse investering in een grote maatschappelijke opgave. Maar wel een rechtvaardige, democratische en noodzakelijke opgave. Elk weldenkend mens ziet dat dit de samenleving op de langere termijn geld bespaart. Gemiddeld stellen mensen vragen om hulp zeven jaar uit (en wat betreft basisvaardigheden: vaak levenslang). Velen ontwikkelen slimme coping strategieën, die veel energie kosten. Maar uiteindelijk lopen mensen vast.

“Voor al die bewoners die nu dagelijks ploeteren achter de voordeur, zijn extra ‘brugfunctionarissen’ nodig”

Een aanbod basisvaardigheden ontwikkelen is nog niet voldoende. Want hoe bereik je buurtbewoners die nu dagelijks ploeteren achter hun voordeur? Het antwoord: aanbellen, vertrouwen winnen, schaamte doorbreken. Een gesprekje of een totaal ander activiteit organiseren waardoor je bewoners over de drempel helpt. Daarvoor zijn extra ‘brugfunctionarissen’ nodig die bruggen kunnen slaan tussen deze bewoners en het ingewikkelde systeem. Verbinders die ondersteuning kunnen bieden én de bewoner op weg kunnen helpen om zelf zijn of haar (digitale) boontjes te doppen. Denk aan buurtwerkers, opbouwwerkers, ouderenwerkers, gezinswerkers of sociaal raadslieden. Door collectief aan basisvaardigheden te werken in plaats van één op één, ontstaan bovendien nieuwe sociale netwerken in buurten en versterk je het geheel: op naar een weerbare buurt. Maar dan moeten we wel bereid zijn te investeren in die capaciteit aan brugfunctionarissen én gemeenten in staat stellen om deze bewoners de ondersteuning rond basisvaardigheden te bieden die zo hard nodig is.

Zolang de basisvaardigheden nog op zo’n grote schaal tekortschieten, blijft het sociale fundament in veel wijken broos. Actie is nodig!

Lees ook het essay Een investering waard – Basisvaardigheden als breekijzer om mee te kunnen doen (VNG e.a., maart 2026) en het artikel Eén plus één is drie: Taalhuizen horen in de sociale basis op de website van Movisie.

Deel deze pagina via